1. Najdawniejsze wzmianki o parafii

Polska przyjęła chrzest w 966 roku[1]. Nową wiarę przyjął książę Mieszko I i osoby z bliskiego otoczenia księcia. Większość poddanych była przywiązana do swoich dawnych wierzeń. Chrystianizacja Polski była procesem długotrwałym, dokonującym się przez kilka wieków. Pierwsze kościoły powstawały w najważniejszych grodach, a w miarę wzrostu liczby duchowieństwa także w innych miejscach[2]. Ośrodkiem kultu chrześcijańskiego na ziemi rudzkiej był gród w Rudzie. Tradycja podaje, że już św. Wojciech w czasie swej podróży z Czech do Gniezna na dwór Bolesława Chrobrego zatrzymał się w Rudzie i pierwszy głosił tam Słowo Boże. Jest to bardzo prawdopodobne gdyż droga, którą podróżował św. Wojciech, prowadziła przez Rudę[3].

Gall Anonim wspomina o istnieniu kościoła w Rudzie na początku XII wieku[4]. Prawdopodobnie w tym też wieku a z całą pewnością w wieku następnym był już urząd archidiakona rudzkiego[5]. Zadaniem archidiakona był nadzór nad ducho-wieństwem i wizytowanie kościołów w archidiakonacie[6]. Granice archidiakonatu rudzkiego pokrywały się z granicami dawnej ziemi rudzkiej. Wskazuje to, że w XIII wieku istniała już sieć parafialna w Rudzkiem.

Najdawniejsza wzmianka o istnieniu parafii w Rudlicach pochodzi z 1432 roku. Wtedy to Piotr Zajączek, miejscowy dziedzic, ufundował altarię przy istniejącym tam kościele[7]. Nie znaczy to jednak, że w tym roku powstała parafia. Utworzono ją dużo wcześniej, w wieku XIV[8], a może nawet w XIII[9].

Bardziej szczegółowe informacje o parafii Rudlice zawarte są w „Liber beneficiorum” Jana Łaskiego. Jan Łaski herbu Korab urodził się w 1456 r. prawdopodobnie w Łasku. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1471 r. Pełnił funkcję sekretarza królewskiego, a następnie został kanclerzem wielkim koronnym. W 1510 roku otrzymał sakrę biskupią, został arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem. Brał udział w obradach soboru laterańskiego w 1511 roku. Angażował się w życie społeczno- polityczne ówczesnego Królestwa Polskiego. Pragnął zreformować życie religijne w Kościele polskim, wzmocnić dyscyplinę i poprawić obyczaje duchowieństwa. Uporządkował i ujednolicił liturgię kościelną, wprowadzając rytuał Kościoła łacińskiego. Często wizytował swoją diecezję. Z jego polecenia spisano w latach 1511-1523 „Liber beneficiorum” zapewne w celu ustanowienia stałego opodatkowania duchowieństwa na rzecz funduszu obronnego Rzeczypospolitej. W wyniku prze-prowadzonej inwentaryzacji można było jednoznacznie określić wielkość przychodów i wartość majątku kościelnego[10].

W ziemi wieluńskiej inwentaryzację beneficjów kościelnych rozpoczęto 12 listopada 1522 r. Miała być ona przeprowadzona w każdej parafii i uwzględniać  następujące sprawy:

1. Jakie parafia posiadała dobra ruchome i nieruchome przeznaczone wyłącznie na potrzeby instytucji parafialnej oraz inne potrzeby kościelne?

2.Jakie kosztowności i sprzęty kościelne posiadała świątynia parafialna?

3.Czy istniały legaty i fundacje prawnie zapisane na dobrach ruchomych lub innych?

4.Z czyjej fundacji wybudowano świątynię parafialną i do kogo należy prawo patronatu i prawo prezenty?

5.Czy kościół posiadał oryginalny, nie sfałszowany dokument erekcyjny?

6.Z których miejscowości pleban pobierał dziesięciny i inne dochody (kolędę, meszne) oraz które miejscowości podlegały mu na mocy prawa kościelnego?

7.Czy jakieś ziemie parafialne, łąki, stawy i ogrody nie były użytkowane nieprawnie, zostały zajęte przez ludzi świeckich lub zamienione przez proboszcza samowolnie?

8.Czy sprzęty kościelne, takie jak kielichy i inne zakupione za pieniądze parafii lub ofiarowane przez plebanów i inne osoby nie zostały sprzedane?

 Na podstawie takich wiadomości można było określić stan materialny każdej parafii. Nie było jednak w tych opisach wiadomości dotyczących życia religijnego wiernych, duszpasterstwa parafialnego i działalności instytucji parafialnych, np. szkoły czy szpitala[11] .

 

 Wizytatorem w archidiakonacie wieluńskim był ks. Jan Trojan ze Śleszyna. Po zwizytowaniu kościołów w Wieluniu udał się do Rudy i innych parafii. Do Rudlic przybył on z Osjakowa. W protokole wizytacyjnym parafii Rudlice podał, że kościół parafialny był pod wezwaniem św. Mikołaja, a Rudlice były własnością szlachecką. Proboszczem był wówczas ks. Stanisław Wolborze. W pracy duszpasterskiej nie napotykał on na trudności ze strony wiernych, ani ze strony miejscowego dziedzica.

Parafia posiadała wówczas:

1 kielich srebrny pozłacany,

1 kielich srebrny,

1 kielich ze stopu srebra z ołowiem,

1 ornat z czerwonego aksamitu,

1 ornat z czerwonego adamaszku,

1 ornat zielony,

2 oranty ze zwykłego materiału,

1 kapę,

2 mszały ręcznie pisane na pergaminie,

3 korporały,

3 krzyże,

1 monstrancję,

2 puszki miedziane do przechowywania Najświętszego Sakramentu,

2 komże,

3 dzwony zawieszone na dzwonnicy,

1 sygnaturkę,

5 małych dzwonków,

1 drukowany rytuał (zbiór modlitw),

1 antyfoniarz[12] .

Kościół parafialny został wybudowany przez miejscowego dziedzica i dlatego do niego należało prawo patronatu, czyli pokrywania wszystkich kosztów remontu świątyni. Posiadał on też prawo prezenty, czyli przedstawiania władzom kościelnym wybranego przez siebie duchownego, na stanowisko proboszcza[13].

Proboszcz pobierał dochody z miejscowości należących do parafii:

1. W Rudlicach posiadał plac i dom, w którym mieszkał oraz dwa ogrody i dwa łany[14] ziemi; poza tym pobierał dziesięcinę snopową z dwóch łanów sołtysich, które uprawiał dziedzic i dziesięcinę z pól młynarza orazkarczmy, a od nie posiadających ziemi brał meszne[15] po jednym groszu.

2. Ze Skrzynna pobierał dziesięcinę snopową z folwarku szlacheckiego i od dwóch młynarzy oraz z karczmy.

3. Z Niemierzyna zabierał z każdego łana po 2 grosze a od nie posiadających ziemi po jednym groszu.

4. Ze wsi Gromadki pobierał dziesięcinę snopową z folwarku szlacheckiego.

5. Z Okalewa brał meszne po jednym korcu żyta i owsakażdego łanu, a od zagrodników po jednym groszu.

6. Z Bolkowa pobierał dziesięcinę snopową z ziemi uprawianej przez szlachtę, a od zagrodników po 1 groszu mesznego.

7. Kuźnicy pracujący w parafii płacili po 1 groszu mesznego.

Z otrzymywanych dochodów proboszcz utrzymywał nauczyciela. Dla niego też wydzielił część własnej ziemi uprawnej i dom przy placu kościelnym[16] .

W kościele parafialnym istniał ołtarz pod wezwaniem św. Wojciecha, a przy nim był ustanowiony altarzysta z obowiązkiem odprawiania dwóch Mszy św. tygodniowo. Uposażenie altarzysty stanowił wolny plan bez domu oraz 1 łan ziemi z dwoma ogrodami, 14 groszy i ćwiertnia żyta. W czasie wizytacji stanowisko altarzysty wakowało, a jego obowiązki i uposażenie przejął proboszcz[17] .

 

2. Terytorium i przynależność kościelna

        Sieć parafialna powstała w XIII i XIV wieku przez całe stulecia pozostawała bez większych zmian. Ukształtowane w tym czasie na ziemi wieluńskiej parafie liczyły przeważnie od 300 do 600 wiernych i zasięgiem swojego działania obejmowały po kilka wsi. Do parafii w Rudlicach należało w XVI wieku sześć wsi[18] . Były to: Rudlice wraz z przysiółkiem - Kuźnica, Bolków, Gromadki (późniejsza Nietuszyna), Niemierzyn, Okalew i Skrzynno[19]. W późniejszym okresie parafia rudlicka obejmowała także Ostrówek i Wolę Rudlicką. W XIX wieku należały do niej także nowo powstałe wsie: Babin, Dębiec, Dobroszyny, Marynka, Plichów i Staropole[20].

        Od początku chrześcijaństwa w Polsce ziemia rudzka zwana później wieluńską należała do archidiecezji gnieźnieńskiej. Podobnie parafia Rudlice. Tak było do roku 1818[21] .

        W 1793 roku w wyniku drugiego rozbioru Polski ziemia wieluńska dostała się pod panowanie Prus. Był to jednocześnie początek trudnych lat dla arcybiskupa gnieźnieńskiego. Na skutek decyzji Kongresu Wiedeńskiego i nacisków zaborców papież Pius VII bullą „De salutate animarum” z dnia 16 VII 1821 roku zmienił granice metropolii i archidiecezji gnieźnieńskiej, ograniczając je do granic zaboru pruskiego, ale pozostawił nadal prymasostwo w Gnieźnie[22] .

        W zaborze rosyjskim w granicach Królestwa Polskiego już wcześniej nastąpiły zmiany. Car Aleksander I wymusił na papieżu nowy podział diecezji. Papież Pius VII bullą „Militantis Ecclesiae” z dnia 12 marca 1818 roku oraz „Ex imposita nobis” z dnia 30 VI 1818 roku ustanowił nowe granice diecezji Królestwa Polskiego. W wyniku tych zmian ziemia wieluńska wraz z Rudlicami została włączona do diecezji włocławskiej w metropolii warszawskiej. Ziemie Królestwa Polskiego straciły kontakt z prymasem w Gnieźnie i dlatego metropolici warszawscy także otrzymywali tytuł prymasów Królestwa Polskiego na mocy breve Romani Pontyfices z dnia 30 XII 1819 roku[23] .

        Przeprowadzona reorganizacja przetrwała bez większych zmian do odzyskania przez Polskę niepodległości. Dnia 28 października 1925 roku papież Pius XI wydał bullę „Vixdum Poloniae unitas”, na mocy której powstała diecezja częstochowska, a cała ziemia wieluńska znalazła się w jej granicach. Nowa diecezja została włączona do metropolii krakowskiej[24] .

        W archidiecezji gnieźnieńskiej parafia Rudlice należała do archidiakonatu rudzkiego, a od 1420 roku, po przeniesieniu kolegiaty z Rudy do Wielunia, do wieluńskiego. Archidiakonat wieluński przetrwał do roku 1818. W wyniku zmian po soborze trydenckim synod diecezjalny w Łowiczu 14 X 1583 roku dokonał nowego podziału diecezji gnieźnieńskiej na dekanaty. W archidiakonacie wieluńskim utworzono trzy dekanaty, które miały swoje siedziby w Krzepicach, Rudzie i Wieruszowie. Rudlice należały do dekanatu z siedzibą w Rudzie[25] .

        Po powstaniu styczniowym, w ramach represji carskich, został utworzony jeden duży dekanat wieluński obejmujący teren powiatu wieluńskiego. Należało do niego 35 parafii, między innymi parafii Rudlice. W czasie I wojny światowej, po odejściu Rosjan, dnia 1 I 1917 roku biskup włocławski Stanisław Zdzitowiecki dokonał nowego podziału diecezji na dekanaty[26] . Z dekanatu wieluńskiego utworzył cztery dekanaty: bolesławiecki, praszkowski, wieruszowski i wieluński (w nowych granicach). W 1925 r. cały dekanat wieluński został włączony do nowo utworzonej diecezji częstochowskiej. Liczył on wtedy 14 parafii. Były to parafie: Biała, Chotów, Czarnożyły, Kadłub, Konopnica, Krzyworzeka, Łyskornia, Mierzyce, Osjaków, Raczyn, Ruda, Rudlice, Wieluń i Wierzchlas[27].

        W czasie okupacji hitlerowskiej w dniu 6 października 1941 r. kapłani narodowości polskiej pracujący na terenie powiatu wieluńskiego zostali aresztowani i wywiezieni do obozu koncentracyjnego w Dachau. Kościoły zostały zamknięte, z wyjątkiem kościoła w Rudzie, w którym pozostawiono dwóch kapłanów. Została wówczas zlikwidowana parafia w Rudlicach, a wierni mieli udawać się w sprawach religijnych do Rudy[28] .

        Po II wojnie światowej przywrócono przedwojenny porządek kościelny. W 1946 roku dekanat wieluński został podzielony na dwa dekanaty: Wieluń I i Wieluń II z siedzibą w Osjakowie. Rudlice znalazły się w dekanacie Wieluń II[29] .

 

 

3. Świątynia parafialna i jej wyposażenie

        Świątynia była zawsze centralnym miejscem w parafii. Istnienie kościoła pozwalało na utworzenie nowej parafii. Powstanie świątyni było uzależnione od zgody właściciela, do którego dany teren należał oraz od władzy kościelnej. Władza kościelna udzielała zezwolenia na budowę, a przy poświęceniu budynku kościelnego nadawała prawa majątkowe i parafialne[30] . Fundator kościoła zostawał tzw. kolatorem, do niego należało prawo patronatu, czyli obowiązek finansowania wszystkich remontów świątyni i prawo prezenty, to jest przedstawiania władzom kościelnym wybranego przez siebie duchownego na stanowisko proboszcza.

        Pierwsza wzmianka o parafii w Rudlicach pochodzi z roku 1432, ale sama parafia i kościół istniały już w XIV wieku. Ksiądz Jan Trojan w czasie wizytacji w 1522 roku podał, że kościół został wybudowany przez miejscowego dziedzica i do niego należało prawo patronatu i prawo prezenty. Wizytator nie opisał wyglądu kościoła ani nie podał czy był on murowany, czy drewniany. Przekazał jedynie, że kościół był pod wezwaniem św. Mikołaja i istniał w nim ołtarz pod wezwaniem św. Wojciecha, przy którym był ustanowiony altarzysta[31] .

        W zachowanym protokole z wizytacji w 1780 r. podano, że kościół był niewielki, drewniany i podłużny. Nie wiadomo przez kogo i kiedy został wybudowany. Konsekrowany był 30 września 1601 r. przez biskupa przemyskiego Macieja Pstrokońskiego po wyrażeniu zgody przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Stanisława Karnkowskiego. Rocznicę konsekracji ustalono na niedzielę po święcie św. Michała Archanioła[32] .

        Nie ma dokładnego opisu wyglądu tego kościoła. Być może był on wybudowany w tzw. stylu wieluńskim. Małe drewniane kościółki wybudowane w tym stylu w pierwszej połowie XVI wieku istnieją do dnia dzisiejszego na ziemi wieluńskiej. Najciekawsze tego rodzaju zabytki znajdują się w Grębieniu, Łaszewie i Popowicach. Do tego typu budowli zaliczyć też można kościoły w Gaszynie, Kadłubie, Wierzbiu i Naramicach[33] .

        Wyraźnie ukształtowana tradycja ciesielska, jeśli chodzi o budowę tych kościołów, utrzymywała się przez długi okres czasu, przynajmniej do drugiej połowy XVIII wieku. Styl wieluński charakteryzował się następującymi cechami:

1. Konstrukcja ścian nawy i prezbiterium była zrębowa.

2. Prezbiterium było węższe od nawy, zamknięte ścianą prostą lub wielobocznie.

3. Przy nawie od zachodu stawiano wieżę o konstrukcji słupowej, rozszerzającą się

    ku dołowi, z kruchtąprzyziemiu.

4. Dach był gontowy wspólny nad prezbiterium i nawą, a na wieży namiotowy.

5. Były dwa wejścia do nawy, jedno od zachodu przez wieżę,drugie od południa.

6. Budowlę sytuowano na linii wschód - zachód.

W roku 1669 wizytację archidiakońską w parafii rudlickiej przeprowadził prepozyt i oficjał wieluński Maciej Aleksander Rudzki. Podał on, że kościół w Rudlicach pod wezwaniem św. Mikołaja był należycie wyposażony w szaty i naczynia liturgiczne. W głównym ołtarzu znajdował się obraz Matki Boskiej z pozłacaną srebrną koroną. Przy obrazie było 12 srebrnych wotów. W parafii były też 3 księgi liturgiczne - graduar, antyfoniarz i mszał[34] . W roku 1720 było już 28 wotów przy obrazie Matki Boskiej. Świadczy to o żywym kulcie maryjnym w parafii rudlickiej po potopie szwedzkim. W tym też roku były w kościele także trzy ołtarze[35].

W 1730 roku były już w kościele rudlickim cztery ołtarze. W ołtarzu głównym znajdował się obraz Matki Boskiej Bolesnej. Obok kościoła stała drewniana dzwonnica z dwoma dzwonami. Był też trzeci dzwon umieszczony na kościele. Dzwonino nim na Anioł Pański i w celu wzywania wiernych na nabożeństwa[36] . Dzwony te pochodziły z lat: 1592, 1720 i 1722[37].

 

 

W 1765 r. w kościele rudlickim było 5 ołtarzy:

1. główny, pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny z obrazem Matki Boskiej w srebrnej sukience ufundowany także miejscowego dziedzica, Piotra Karśnickiego,

2. ołtarz św. Józefa Kalasantego,

3. ołtarz św. Piotra Apostoła, zasuwany obrazem św. Mikołaja,

4. ołtarz pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej,

5. ołtarz Ukoronowania NMP.

Kościół posiadał także relikwie Krzyża Świętego, których autentyczność potwierdzał dokument wystawiony w Rzymie dnia 11 IV 1759 roku. Były również relikwie świętych: Fruktuosusa, Jukundina, Veneranda i Sereniusza, wzięte z katakumb św. Heleny w dniu 7 VII 1750 roku[38] .

W czasie wizytacji w 1780 r. stwierdzono, że kościół był już „starością mocno nadwątlony”. Dzięki przeprowadzonym remontom mógł jeszcze „czas niewielki postać”, ale ze względu na jego zły stan techniczny i szczupłość miejsca zachodziła potrzeba budowy nowego kościoła[39] . Ksiądz Stanisław Glidzyński, proboszcz rudlicki, w sporządzonym przez siebie w 1802 r. inwentarzu kościoła parafialnego w Rudlicach napisał, że kościół był już „starością bardzo osłabiony, iż bezpiecznie dłużej stać nie może”[40].

Opisany wyżej kościół został rozebrany, a dziedzice Rudlic, Nepomucen i Cecylia Rychłowscy wybudowali w 1809 r. nowy kościół, także drewniany, pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej[41] . W nowym kościele były trzy ołtarze. Pierwszy, wielki ołtarz, z obrazem Matki Boskiej obity był czerwonym aksamitem, a na jego zasuwie znajdował się obraz Ukrzyżowanego Chrystusa Pana. W drugim bocznym ołtarzu był obraz św. Jana Nepomucena, a na zasuwie - św. Rocha i św. Antoniego. W trzecim również bocznym ołtarzu był obraz św. Piotra Apostoła, a na zasuwie św. Mikołaja. Była też chrzcielnica, ambona, dwa konfesjonały i ławki potrójne w dwóch rzędach ustawione[42].

W czasie I wojny światowej Niemcy zrabowali dzwony kościelne. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1923 roku ze składek parafian zakupiono dwa nowe dzwony o wadze 280 kg i 170 kg. Były one odlane w Białej Małopolskiej. Proboszcz parafii ks. Emanuel Hadaś zwrócił się z prośbą do biskupa włocławskiego Stanisława Zdzitowieckiego o wyde-legowanie dziekana do poświęcenia tych dzwonów[43] . Umieszczono je na dzwonnicy stojącej obok kościoła. Dobudowano również boczną kaplicę przy kościele.

Dnia 25 VIII 1933 roku spalił się drewniany kościół i drewniana dzwonnica w parafii rudlickiej. Ksiądz proboszcz Franciszek Wtorkiewicz rozpoczął budowę nowego, murowanego kościoła w Ostrówku. Było to bardzo trudne, bo budowa nowego kościoła wymagała dużych nakładów finansowych. Odszko-dowanie z Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych nie wystarczyło i znaczną część potrzebnych pieniędzy ofiarowali parafianie. Właściciel majątku Rudlice, Stanisław Tarnowski przekazał na potrzeby parafii 3 morgi ziemi[44] . Budowa została zakończona w 1938 roku. Nowy kościół był jednonawowy, bez wieży, w stylu pseudobarokowym. W dniu 18 VI 1939 r. biskup częstochowski, Teodor Kubina konsekrował świątynię pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej[45]. Nie wyznaczono jednak patrona parafii.

Do wybudowanej świątyni zostały zakupione trzy nowe dzwony. Zawieszono je prowizorycznie obok kościoła. Były też w nim nowe ołtarze, nowa ambona i 12 sześcioosobowych ławek. Był także dawny obraz Matki Boskiej, uratowany z płonącego kościoła w 1933 roku[46] .

W czasie okupacji hitlerowskiej Niemcy po raz drugi zrabowali dzwony kościelne, zabrali także z kościoła w Ostrówku 3 kielichy, 1 puszkę, 1 monstrancję, 23 ornaty i kapy oraz księgi parafialne. Dnia 6 października 1941 r. kapłani katoliccy przebywający na terenie powiatu wieluńskiego zostali aresztowani[47] . Większość z nich została wywieziona do obozu koncentracyjnego w Dachau. Kościoły zostały zamknięte. Kościół w Ostrówku przeznaczono na magazyn zboża.

Po II wojnie światowej ks. proboszcz Stefan Kowalski z ofiar wiernych wyremontował kościół oraz zakupił nowe naczynia i szaty liturgiczne. Udało się także odzyskać zrabowaną przez Niemców monstrancję pochodzącą z 1615 roku. W 1958 roku zakupiono nowe dzwony kościelne o wadze: 1000 kg, 600 kg i 450 kg. Zostały one konsekrowane 16 XI 1958 r. i były pod wezwaniem- Najświętszej Maryi Panny, św. Józefa i św. Sta-nisława Kostki[48] .

 

 

W 1974 roku nowym proboszczem został ks. Julian Motłoch. Jego staraniem kościół został pokryty blachą ocynkowaną. Naprawiono także budynki plebańskie. W latach 1981- 1982 wzniesiono 3 kaplice mszalno-katechetyczne o powierzchni 12x13m w Skrzynnie, Okalewie i Janowie. W 1985 roku nastąpiła zmiana nazwy parafii z dotychczasowej pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej w Rudlicach na parafię pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej w Ostrówku[49] .

4. Duchowieństwo parafialne

Od IX wieku duchownego stojącego na czele parafii nazywano plebanus, pastor, sacerdos. W Polsce najbardziej popularnym określeniem duchownego był pleban[51] . Termin łaciński parochus na oznaczenie kapłana rządzącego parafią przyjął się dopiero po Soborze Trydenckim. Pierwotnie oznaczał on urzędnika, który sprawował opiekę nad gościną przybyszów bądź dostawcę lub gospodarza. Polski termin proboszcz jest spokrewniony ze słowem łacińskim propositus oraz czeskim probošt i niemieckim propst oznaczającymi przełożonego lub rządcę[52].

Najważniejszym zadaniem proboszcza było sprawowanie czynności kościelnych w obrębie swojej parafii, nauczanie w kościele podczas kazań i katechez. Sobór Trydencki zobowiązał proboszcza do głoszenia kazań w niedziele i święta. Jego obowiązkiem było także chrzcić, rozgrzeszać swoich parafian, udzielić im ostatniego namaszczenia, błogosławić małżeństwa i grzebać zmarłych. Czuwał również nad utrzymaniem w należytym stanie wyposażenia kościelnego[53] .

Rudlice należały do dóbr szlacheckich. Dlatego właściciel budował kościół i nadawał plebanowi pewne dobra materialne tak w postaci nieruchomości, najczęściej ziemi, jak i prawa do pobierania pewnych stałych opłat z terenów, które do niego należały. W zamian za to duchowny był zobowiązany do pełnienia posługi religijnej i opieki nad wiernymi. Te dobra zwane beneficjum wiązały się więc bardzo ściśle z urzędem kościelnym[54] .

Beneficjant miał prawo korzystania z majątku od dnia, w którym objął obowiązki w parafii. Nie wolno mu jednak było, jako chwilowemu posiadaczowi beneficjum, wydzierżawiać lub sprzedawać powierzonego sobie majątku. Mógł natomiast go powiększać przez działalność gospodarczą, z tym jednak zastrzeżeniem, że przyrost materialny wchodził w skład beneficjum, a nie stawał się jego własnością. Do jego obowiązków należało utrzymanie majątku w dobrym stanie, usuwanie drobnych uszkodzeń budynku kościoła i własnego mieszkania. Natomiast remonty wymagające dużych nakładów miały być wykonywane przez opiekunów kościoła. Najczęściej byli nimi właściciele wsi, w której stała świątynia. W skład beneficjum wchodziły również dziesięciny oraz pewne sumy pieniężne przypisane do sprawowanych czynności liturgicznych[55] .

Stan majątku ziemskiego probostwa w Rudlicach w XVI wieku został spisany w „Liber beneficiorum” Jana Łaskiego. Tam też podane zostały dochody z dziesięciny i mesznego[56] .

Ten stan zachował się bez większych zmian do XIX wieku. W 1780 roku proboszcz w Rudlicach otrzymywał dziesięcinę w wysokości 40 zł z folwarku Ostrówek, 20 zł z Bolkowa, 30 zł ze Skrzynna. Meszne z całej parafii wynosiło razem 40 wierteli żyta i 30 wierteli owsa. Niektóre dochody należne proboszczowi i dawniej płacone w roku 1780 już nie były uiszczane. Proboszcz miał także dochód z gospodarstwa rolnego. Grunty plebańskie były jednak rozdrobnione i znajdowały się w kilkunastu miejscach. Z otrzymywanych dochodów proboszcz musiał utrzymywać służbę kościelną, opłacić ludzi pracujących w gospodarstwie i odprowadzić podatki. Osobisty roczny dochód proboszcza oszacowano w 1780 roku na 240 zł polskich[58] .

Ponieważ grunty plebańskie były bardzo rozdrobnione, w 1801 roku ówczesny proboszcz ks. Stanisław Glidzyński dokonał za zezwoleniem władzy kościelnej ich zamiany na grunty dworskie dziedzica Rudlic Jana Rychłowskiego. Zamiana ta została zatwierdzona przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma[59]. Wszystkich gruntów należących do parafii rudlickiej było 103 morgi 14 prętów[60] .

Ważnym składnikiem gospodarstwa plebańskiego był także inwentarz żywy i sprzęt niezbędny do uprawy roli. Majątek ten poszczególni proboszczowie przekazywali sobie kolejno. Zachował się spis tego majątku, pochodzący z dnia 19 maja 1813 roku. Innym źródłem dochodów proboszczowskich były procenty od kapitałów. Kapitały te pochodziły z różnych ofiar, fundacji lub zapisów. Na rachunku parafii rudlickiej w Banku Polskim dnia 1 stycznia 1862 roku znajdowało się 1045,455 rubli. Procenty od tego kapitału miały służyć między innymi finansowaniu remontów kościoła[63] .

 

Z powodu popierania dążeń Polaków do odzyskania niepodległości, a szczególnie z powodu wspierania powstania styczniowego, władze carskie stosowały represje wobec duchowieństwa[64] . Po upadku powstania styczniowego ziemię kościelną przejęły władze rosyjskie jako tzw. ziemię poduchowną. Skonfiskowano również kapitały służące utrzymaniu kościołów. Wtedy to proboszczowi w Rudlicach pozostawiono tylko 6 mórg. Za prowadzenie ksiąg metrykalnych jako urzędnik stanu cywilnego otrzymywał on roczną pensję w wysokości 300 rubli.

Duchowni pobierali także opłaty za posługi religijne. Nazywano je iura stolae. Należały do nich opłaty za chrzty i śluby (iura stolae albae) oraz pogrzeby (iura stolae nigrae). Ich wysokość była regulowana przede wszystkim rozporządzeniami biskupów ordynariuszy. Były także inne ofiary składane przez wiernych przy okazji święcenia pól, domów, wizyt kolędowych oraz za wypominki[65] .

Pierwszym znanym z nazwiska proboszczem rudlickim był ksiądz Stanisław Wolborze. Był on proboszczem w Rudlicach w czasie wizytacji przeprowadzonej z polecenia arcybiskupa Jana Łaskiego[66] . Jego losy przed objęciem probostwa w Rudlicach oraz po zakończeniu wizytacji nie są znane.

W roku 1780 proboszczem w Rudlicach był ks. Jan Kryszkowski. Urodził się on w 1714 r. w województwie sieradzkim. Święcenia kapłańskie przyjął w 1756 roku z rąk biskupa Krzysztofa Michała Dobińskiego, sufragana gnieźnieńskiego. Proboszczem w Rudlicach został w roku 1760. Troszczył się o dobro duchowe swoich parafian. Prawie codziennie odprawiał Mszę świętą. W każdą niedzielę i święta głosił nauki i kazania. Spowiadał w konfesjonale w miarę potrzeby, a do pomocy w spowiedzi wielkanocnej zapraszał innych księży. Odwiedzał chorych i dbał o służących. Za pogrzeby ubogich nie brał opłaty. W trosce o własną formację duchową odprawiał coroczne rekolekcje dla kapłanów oraz spowiadał się dwa razy w miesiącu[67].

W 1793 roku proboszczem w Rudlicach został ksiądz Stanisław Glidzyński urodzony w 1767 roku, na kapłana wyświęcony w roku 1790[68] . Proboszczem rudlickim był do roku 1813, a następnie został proboszczem brzeźnickim. W czasie jego zarządzania parafią wybudowano nowy kościół.

Następcą ks. Glidzyńskiego w Rudlicach został ksiądz Tomasz Sobański. Urodził się on w roku 1781, uczył się początkowo w szkołach kaliskich i wieluńskich a później dwa lata w Seminarium Łowickim. Na kapłana wyświęcony został przez księdza biskupa Malinowskiego w Warszawie[69] . Proboszczem w Rudlicach był do śmierci w roku 1829.

Przed I wojną światową proboszczem w Rudlicach był ksiądz Wacław Chrzanowski. Urodził się dnia 20 września 1874 roku, święcenia kapłańskie przyjął w roku 1899. W tym czasie księża na terenie ziemi wieluńskiej prowadzili szeroką działalność społeczną. Uczyli chłopów efektywniejszej uprawy roli. Zakładali kasy oszczędnościowo - pożyczkowe i kółka rolnicze, aby chronić ludność polską przed wyzyskiem ze strony kupców, głównie żydowskich[70] . Taką kasę i kółko rolnicze założył też ks. Chrzanowski w Rudlicach.

W latach 1919 - 1929 proboszczem w parafii Rudlice był ksiądz Emanuel Hadaś. Dzięki jego staraniom między innymi powiększono cmentarz grzebalny[71] . W roku 1929 został przeniesiony na probostwo w Osjakowie. Zginął dnia 11 lutego 1942 roku w obozie koncentracyjnym w Dachau.

Ksiądz Apolinary Karczewski urodził się 23 lipca 1876 roku, święcenia kapłańskie przyjął w roku 1901. W latach 1929 - 1932 był proboszczem w parafii Rudlice. W tym czasie dobudował do kościoła boczną kaplicę. Podczas II wojny światowej był proboszczem w Mierzycach. Dnia 6 X 1941 roku został aresztowany i razem z innymi księżmi wywieziony do Dachau. Warunki bytowe były tam bardzo trudne. Starsi wiekiem kapłani nie mieli siły, aby wykonywać ciężkie prace fizyczne. Wiosną 1942 r. władze obozowe zaproponowały starszym i chorym kapłanom wyjazd do klasztorów w Austrii lub do obozów, w których roboty wymagały mniejszego wysiłku fizycznego. Duchowni szukali ratunku w tych wyjazdach. Specjalna komisja obozowa zakwalifikowała ich jako inwalidów. Sporządzono listy kierowanych do wyjazdu. Zachęceni przez władze obozowe zabierali swoje rzeczy osobiste, udawali się do punktu zbornego, skąd szli do łaźni, a później do podstawionego samochodu. Niestety, samochód był przystosowany do zabijania ludzi. Wywożeni poza teren obozu w męczarniach kończyli życie. Ich ciała spalono w krematoriach. W takim transporcie inwalidów zginął dnia 6 maja 1942 r. ks. Apolinary Karczewski[72] .

 

W latach 1932 - 1951 z przerwą okupacyjną od 1941 do 1945 proboszczem rudlickim był ksiądz Franciszek Wtorkiewicz. Wybudował on nowy murowany kościół w Ostrówku. Zmarł 27 grudnia 1952 r., został pochowany na cmentarzu w Rudlicach[73] .

Ksiądz Stefan Kowalski urodził się 18 IV 1914 roku. Święcenia kapłańskie przyjął w roku 1940 i został wikariuszem w Rząśni. W następnym roku został aresztowany i wywieziony do obozu w Dachau. Był jednym z 18 księży wieluńskich, którzy przeżyli obóz[74] . Powrócił do diecezji czętowchowskiej. W dniu 14 lipca 1951 r. został mianowany administratorem parafii w Rudlicach. Odremontował kościół po zniszczeniach okupa-cyjnych. Naprawił dach i jego wiązania, przebudował zniszczone attyki, sprawił nowe schody[75]. Ze względu na pogarszające się zdrowie zwrócił się z prośbą do biskupa częstochowskiego o zwolnienie z obowiązków proboszcza. W dniu 9 lipca 1974 r. został przeniesiony na emeryturę i zamieszkał w Domu Księży Emerytów w Częstochowie. Zmarł 2 października tegoż roku. Został pochowany na cmentarzu Świętego Rocha w Częstochowie. Nowym proboszczem w parafii został ksiądz Julian Motłoch.

Najbliższymi współpracownikami proboszczów byli wikariusze. Głównym ich zadaniem było wspieranie proboszcza w pracy duszpasterskiej, zarówno w udzielaniu sakramentów, jak i nauczaniu religii. Wikariusze podlegali bezpośrednio probo-szczowi, winni mu byli posłuszeństwo i należyty szacunek. Wykonywali powierzone im obowiązki duszpasterskie[76] .

W parafii Rudlice wikariusze zaczęli pracować w okresie międzywojennym. Ks. Emanuel Sojka urodzony 24 III 1908 roku, wyświęcony na kapłana w roku 1937, uczył religii w szkołach podstawowych na terenie parafii w roku szkolnym 1937/1938. Później był wikariuszem w Dankowie. W czasie okupacji hitlerowskiej w 1943 roku[77] został zamordowany w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu.

Od dnia 24 sierpnia 1938 r. wikariuszem w parafii rudlickiej był ks. Jan Brzeziecki, nowo wyświęcony kapłan. Pracował bardzo gorliwie i ofiarnie. W czasie okupacji hitlerowskiej dnia 6 X 1941 r. został aresztowany razem z proboszczem ks. Wtorkiewiczem przez żandarmów niemieckich. Przewieziono ich wraz z innymi aresztowanymi kapłanami do obozu przejściowego w Konstan-tynowie k. Łodzi. Ksiądz Wtorkiewicz został zwolniony ze względu na podeszły wiek i zły stan zdrowia. Nie wolno mu było jednak wykonywać żadnych czynności duszpasterskich. Zaś ksiądz Brzeziecki został wywieziony do obozu w Dachau. Tam zginął w dniu 27 VIII 1942 roku. Ksiądz Aleksander Konopka kolega zamordowanego tak opisuje jego śmierć: „Pamiętam jak zginął ks. Jan Brzeziecki, młody kapłan z naszej diecezji. Na izbę wszedł SS-man, wszyscy stanęli na baczność, a on poszedł przeglądać łóżka. Jedno według niego było zaniedbane. Przyszedł Jasiu i zaczął poprawiać, wówczas SS-man przewrócił go i deptał, wąskie przejście, nie można było wycofać się. Jasiu zastał zabrany do rewiru, gdzie skonał, miał połamane żebra. Poskarżyć nie było komu. Modliłem się za niego jak za męczennika”[78] .

Po II wojnie światowej wikariuszem w parafii Rudlice był ks. Stefan Faryś. W nocy z 27 na 28 XI 1948 roku został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa. Oskarżono go o współpracę z organizacjami konspiracyjnymi i skazano na 8 lat więzienia. Pobyt w nim wyczerpał go fizycznie i psychicznie. Na wolność wyszedł w 1955 roku. Do parafii Rudlice już nie wrócił. Zmarł w 1994 roku.

 

---

[78]A. Konopka, Moje wspomnienia z Dachau. mps w AACz, s. 3.